६ प्रदेश : कति सबल, कति सक्षम ? (तथ्यांक सहित) नयाँ प्रदेशहरुको विश्लेषणात्मक अध्ययन

डा. उत्तमबाबु श्रेष्ठ

लामो रस्साकस्सीपछि संविधानसभामा प्रतिनिधित्व गर्ने मुख्य दलहरु कांग्रेस, एमाले, एमाओवादी र फोरम लोकतान्त्रिकले समझदारी गरेर ६ प्रदेशको संघीय संरचनाको प्रस्ताव अगाडि सारेका छन् । यद्यपि साउन २२ गते सार्वजनिक भएको उक्त प्रदेशको सीमांकनलाई लिएर असन्तोष बढ्दै गएकाले त्यो फेरबदल हुन सक्ने सम्भावना बढिरहेको छ ।

डा. उत्तमबाबु श्रेष्ठ

डा. उत्तमबाबु श्रेष्ठ

नेपाली सञ्चार माध्यमहरुमा प्रकाशित प्रस्तावित संघीय नेपालको नक्सालाई आधार मानेर विभिन्न राष्ट्रिय-अर्न्तराष्ट्रिय स्रोतहरुबाट संकलन गरिएको तथ्यांकका आधारमा प्रस्तावित ६ प्रदेशहरुमा प्राकृतिक र आर्थिक स्रोत र साधनको उपलब्धता र उपयोगको अवस्थाका बारेमा तुलनात्मक अध्ययन गर्नु यो लेखको उद्देश्य हुनेछ ।

यस लेखमा प्रस्तावित प्रदेशहरुको भूगोल, जनसंख्या, भूउपयोग, सडकमार्ग, जलविद्युत आयोजना, देशको कुल ग्रार्हस्थ उत्पादनमा योगदान गर्ने विभिन्न औद्योगिक क्षेत्रहरु, पर्यटकीय गन्तव्य, शैक्षिक संस्थाहरुको अवस्थिति र मानव स्वास्थ्यको अवस्थाहरुका बारेमा चर्चा गर्ने कोशिस गरिएको छ ।

जनसंख्या र भूगोल
नेपालको पछिल्लो जनगणनाको तथ्यांक हेर्दा, जनसंख्याको हिसाबले सवैभन्दा धेरै मानिसहरु प्रदेश ३ मा बसोवास गरिरहेका छन्, जसको जनसंख्या करिव ५५ लाख २९ हजार छ, जुन नेपालको कुल जनसंख्याको २१ प्रतिशत हुन आँउछ । यद्यपि क्षेत्रफलको हिसावले यो प्रदेशले नेपालको मात्र १४ प्रतिशत (२०,२९६ वर्ग किलोमिटर) भूभाग ओगटेको छ ।

त्यसैगरी प्रदेश नं २ मा करिव ५४ लाख मानिसहरु बसोबास गरिरहेका छन्, जुन नेपालको कुल जनसंख्याको २० प्रतिशत हो । तर क्षेत्रफलको हिसावले यो प्रदेश सबैभन्दा सानो प्रदेश हो, जसको क्षेत्रफल ९,८१९ वर्ग किलोमिटर अर्थात नेपालको कुल भूभागको ७ प्रतिशत मात्रै छ ।

क्षेत्रफलको हिसावले सबैभन्दा ठूलो प्रदेश ६ ले नेपालको ३३ प्रतिशत भूभाग अर्थात ४८,३३२ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको छ,जहाँ ३८ लाख (१४ प्रतिशत) मानिसहरुको बसोबास छ ।

भूगोल र जनसंख्याको करिव मिल्दो अनुपात प्रदेश नं १ र ५ मा देख्न सकिन्छ । उक्त प्रदेशहरुले कुल भूभागको क्रमश १८ प्रतिशत (२६,१९३वर्ग किलोमिटर) र १५ प्रतिशत (२२२८२ वर्ग किलोमिटर) भूभाग ओगटेका छन् ।

प्रदेश नं १ मा १७ प्रतिशत (४५ लाख जनसंख्या) र प्रदेश नं ५ मा १८ प्रतिशत (४८ लाख जनसंख्या) मानिसहरुको बसोवास छ ।

प्रदेश ४ ले क्षेत्रफलमा १४ प्रतिशत भूभाग (२१,१०२ वर्ग किलोमिटर) ओगटेता पनि यहाँको जनसंख्या सबैभन्दा न्यून अर्थात २४ लाख मात्रै छ, जुन नेपालको कुल जनसंख्याको ९ प्रतिशत मात्रै हो ।

प्रदेशगत जनघनत्वको अवस्थालाई ग्लोबल पपुलेसन प्रोजेक्ट, ल्याण्ड स्कान २०१३ ले सार्वजनिक गरेको नक्सामा हेर्नुस् ।

Pradesh New

जनसंख्याको उमेरअनुसार नेपालमा ३३ प्रतिशत जनसंख्या १५ वर्ष भन्दा मुनिका र ५७ प्रतिशत जनसंख्या १५ देखि ५९ साठी वर्षको छ ।

युवा जनसंख्या अर्थात १५ देखि २४ वर्ष उमेर समुहका मानिसहरुको संख्या प्रदेश ३ धेरै छ, जसमा १२ लाख २५ हजार युवा वसोवास गर्छन् भने सबैभन्दा कम युवाको संख्या प्रदेश ४ (४ लाख ८८ हजार) मा छ, जुन कुल युवा संख्याको ९ प्रतिशत मात्रै हुन आउँछ ।

नेपालको उक्त उमेर समुहका कुल युवा संख्याको १९, १८, १७ र १४ प्रतिशत क्रमश प्रदेश ५, २, १ र ६ मा बसोबास गर्दछन् ।

भूउपयोगको अवस्था
प्रदेशको आर्थिक विकासका लागिमात्रै होइन, वातावरण संरक्षणका लागि पनि त्यहाँको जमिनको बनोट, उत्पादकत्व, क्षमता र भौगोलिक विषेशता आदिका बारेमा थाहा हुन जरुरी हुन्छ । भूउपयोगको नक्साले कुन क्षेत्रमा के र कसरी भूमिको प्रयोग भइरहेको छ भन्ने जानकारी दिन्छ ।

नेपालको भूउपयोगको अध्यावधिक तथ्यांक सार्वजनिक रुपमा उपलब्ध छैन । केन्द्रीय तथ्यांक विभागले ०७१ साल असारमा प्रकाशित गरेको नेपालको वातावरणीय तथ्यांक (इन्भाइरोमेन्टल स्टाटिस्टीक्स अफ नेपाल) मा जिल्लागत भूउपयोगको अवस्था दिइएको भएता पनि त्यसमा १४ वर्ष पुरानो अर्थात सन् २००१ संकलित भूउपयोगको तथ्यांक प्रयोग भएकाले यस विश्लेषणमा अध्यावधिक भूउपयोगको तथ्यांकलाई प्रयोग गर्ने कोशिस गरिएको छ ।

विश्व खाद्य तथा कृषि संगठन (फुड एण्ड एग्रीकल्चर अर्गनाइजेसन) ले सन् २०१४ मा प्रकाशित गरेको विश्वको भूउपयोगको पछिल्लो तथ्यांकलाई प्रयोग गरेर विभिन्न प्रदेशमा वर्तमान भूउपयोगको अवस्थालाई भौगोर्भिक सूचना प्रणालीको सफ्टवेयर (आर्क जीआइएस) प्रयोग गरी केलाइएको छ ।

यस विश्लेषणमा प्रयोग गरिएको विश्वको भूउपयोग नक्शा भूउपग्रहले खिचिएका तस्वीरहरुबाट तयार पारिएको र त्यसको सानो इकाई (रिजोलुसन) करिव एक वर्ग किलोमिटर जति भएकाले यसमा केही अनिश्चिताहरु पक्कै छन् (जस्तो साना मानव निर्मित संरचनाहरु यसमा देखिँदैनन्) तथापि यसलाई हालसम्म उपलब्ध सबैभन्दा उच्च गुणस्तरको विश्वको भूउपयोगको नक्शा मानिन्छ ।

उक्त नक्शाअनुसार नेपालमा २२१ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र मानव निर्मित संरचनाले ओगटेको छ । जसमध्ये ८६ प्रतिशत मानव निर्मित कृत्रिम संरचनाहरु प्रदेश ३ मा परेका छन् । प्रदेश २ र प्रदेश ६ मा त्यस्ता संरचनाहरु नक्सामा देखिएका छैनन् ।

सोही नक्साअनुसार नेपालमा कुल ४२,८१४ वर्ग किलोमीटर कृषि क्षेत्र छ । उक्त कृषि क्षेत्रको सबैभन्दा धेरै अर्थात २२ प्रतिशत भूभाग प्रदेश नं १ मा परेको छ भने कृषि क्षेत्र धेरै पर्ने प्रदेशमा दोश्रो नम्बरमा प्रदेश ५ परेको छ, जसमा नेपालको कुल कृषि क्षेत्रको २१ प्रतिशत भूभाग पर्दछ ।

कृषि क्षेत्रको वितरणको हिसाबले प्रदेश नम्वर ४ मा सबैभन्दा कम अर्थात नेपालको कुल कृषि क्षेत्रको ९ प्रतिशत भूभाग मात्र पर्दछ ।

त्यसैगरी नेपालमा ८,४३७ वर्ग किलोमीटर क्षेत्र घाँसे मैदान वा चरन क्षेत्रले ओगटेको छ । घाँसे मैदानको सबैभन्दा धेरै भूभाग प्रदेश नम्वर ६ मा पर्दछ । नेपालको कुल चरन क्षेत्रको ४९ प्रतिशत भूभाग यो प्रदेशमा परेको छ भने सबैभन्दा कम ४१ वर्ग किलोमिटर प्रदेश नं २ मा परेको छ ।

नेपालको ६४,२७३ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र वनले ओगटेको छ । वन क्षेत्रको तुलना गर्दा प्रदेश ६ मा सबैभन्दा धेरै अर्थात कुल वन क्षेत्रको ३५ प्रतिशत यस प्रदेशमा पर्दछ भने प्रदेश ५ मा १८ र प्रदेश ३ मा १७ प्रतिशत वन क्षेत्र पर्दछ । प्रदेश २ मा नेपालको कुल वन क्षेत्रको ५ प्रतिशत अर्थात ३,००८ वर्ग किलोमिटर मात्रै वन क्षेत्र परेको छ ।

खाली पर्ति जग्गाको वितरणमा पनि प्रदेश ६ नै धेरै अगाडि देखिन्छ । नेपालको कुल २,९४० वर्ग किलोमीटर पर्ति जग्गा क्षेत्रमध्ये ५४ प्रतिशत भाग प्रदेश ६ मा पर्दछ । बुट्यान क्षेत्रको हिसाव गर्दा नेपालको १९,८५१ वर्ग किलोमिटर बुट्यान क्षेत्रले ढाकेको छ, जसमध्ये ४६ प्रतिशत बुट्यान क्षेत्र प्रदेश नम्वर ६ मा परेको छ ।

बुट्यानको वितरणमा पनि सबैभन्दा कम क्षेत्र प्रदेश २ मा पर्दछ जसमा १२४ वर्ग किलोमिटर मात्रै बुट्यान क्षेत्र परेको छ ।
नेपालको कुल ९,४६१ वर्ग किलोमीटर हिँउ वा हिमनदीले ओगटेको क्षेत्रमध्ये सवैभन्दा धेरै भूभाग प्रदेश ४ मा पर्दछ । यस प्रदेशमा नेपालको कुल हिँउ वा हिमनदीले ओगटेको क्षेत्रको ४० प्रतिशत भूभाग परेको छ भने प्रदेश २ र ५ मा हिउँले ओगटेको क्षेत्र छैनन् । प्रदेश ६ मा ३७ प्रतिशत भाग हिँउले ओगटेको क्षेत्र छ ।

जल क्षेत्रको हिसाव गर्दा नेपालको कुल जल क्षेत्र १८६ वर्ग किलोमिटरको ३६ प्रतिशत भूभाग प्रदेश ५ मा परेको छ । त्यसैगरी प्रदेश नं १ मा २० प्रतिशत र प्रदेश  ४ मा १५ प्रतिशत जलक्षेत्र पर्दछ ।

प्रस्तावित प्रदेशहरुका भूउपयोगको अवस्था

6-Pradesh-land-use

प्रस्तावित प्रदेशमा भू उपयोगको अवस्था (क्षेत्रफल वर्ग किलोमिटरमा)

भूउपयोगको किसिम प्रदेश १ प्रदेश २ प्रदेश ३ प्रदेश ४ प्रदेश ५ प्रदेश ६
कृतिम संरचना १८८ १५
कृषि क्षेत्र    ९५२१ ६२११ ६०४७ ४०१५ ९०३२ ७९८७
घाँसे मैदान वा चरन क्षेत्र    १३३९ ४१ ९४० १६८६ २९१ ४१४०
वन क्षेत्र     ९४५२ ३००८ १०६६८ ७०६७ ११३६६ २२७१२
झाडी बट्यान क्षेत्र   ३४६१ १२४ १३९९ ४२६१ १४६९ ९१३८
खाली पर्ति जग्गा     ३७० २७० २८८ ३४३ ९३ १५७५
हिउँले ढाकेको क्षेत्र   १६२९ ६१३ ३७४८ १४ ३४५७
पानीले ढाकेको क्षेत्र   ३६ २० १७ २८ ६७ १८

तथ्यांक स्रोतः विश्व खाद्य तथा कृषि संगठन, २०१४

सडक सञ्जाल

सडकलाई आर्थिक विकासको मेरुदण्ड र विकासका अन्य पूर्वाधार निर्माणको जग मानिन्छ । सडक विभागको पछिल्लो तथ्यांक अनुसार नेपालमा सडक सञ्जालको लम्वाई १२,५९० किलोमिटर पुगेको छ, जसमध्ये कच्ची सडक ४,३९५ किलोमिटर, ग्राभेल सडक १,७३५ किलोमिटर र कालोपत्रे सडक ६,४६० किलोमिटर छ ।

सोही तथ्यांक अनुसार, नेपालमा अहिले करिव २५८ किमी सडक निर्माणाधीन छ भने १,७८८ किलोमिटर सडक बन्ने योजना बनिसकेको छ । सडक सञ्जालको लम्वाइको हिसावले प्रदेश ५ मा सबैभन्दा लामो सडक संरचना परेको छ । प्रदेश ५ मा सडक लम्वाइ २,६९० किलोमिटर छ । तर, त्यहाँ १,४५९ किलोमिटर सडक मात्रै कालोपत्रे छ ।

राजधानी काठमाडौं परेर पनि प्रदेश नं ३ सडक सञ्जालको हिसावले तेस्रो नम्बरमा आउँछ । जसमा २,३८० किलोमिटर सडक अर्थात कुल नेपालको १९ प्रतिशत सडक सञ्जाल परेको छ । यद्यपि यो प्रदेशमा कालोपत्रे सडक नेपालमै सबैभन्दा लामो अर्थात १,५१२ किलोमिटर छ ।

सडक सञ्जालको लम्बाइको हिसावले प्रदेश ६ दोस्रो नम्बरमा परेता पनि यस प्रदेशको अधिकांश सडक कच्ची सडक हो । यहाँको २,४७२ किमी सडकमध्ये आधा जति सडक कच्ची छ ।

प्रदेश नं २ र प्रदेश ४ सडक सञ्जालको हिसाबले सबैभन्दा कमजोर प्रदेश देखिन्छन् । प्रदेश २ मा करिव १,३५४ किलोमिटर मात्रै सडक छ भने प्रदेश ४ मा करिव १,४२९ किलोमिटर । दुबै प्रदेशमा नेपालको कुल सडक सञ्जालको करिव ११ प्रतिशत मात्रै सडक खण्ड परेको छ । जबकि प्रदेश ५ मा २१ प्रतिशत, प्रदेश ६ मा २० प्रतिशत, प्रदेश ३ मा १९ प्रतिशत र प्रदेश १ मा १८ प्रतिशत सडक परेको छ ।

बन्दै गरेको सडक भने प्रदेश ६ मा धेरै छ । नेपालमा बन्दै गरेको सडकको ७० प्रतिशत उक्त प्रदेशमा परेको छ भने प्रस्तावित सडकको ३७ प्रतिशत अर्थात ६६४ किलोमिटर सडक खण्ड उक्त प्रदेशमा परेको छ । प्रदेश ३ मा पनि ३७२ किलोमिटर सडक निर्माण प्रस्तावित छ ।

6-Pradesh-sadak-Sanjalजलविद्युत

सडकजस्तै विकासका लागि अत्यावश्यक वस्तु हो बिजुली । बिजुली उत्पादनका अन्य स्रोतहरु भएता पनि नेपालमा यसको मुख्य स्रोत भनेको जलविद्युत नै हो । नेपाल सरकारको उर्जा मन्त्रालयको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार नेपालमा ४३ वटा जलविद्युत उत्पादन केन्द्र सञ्चालित छन्, जसवाट ७१८ मेगावाट बिजुली उत्पादन भइरहेको छ ।

अहिले सञ्चालनमा रहेका जलविद्युत आयोजनाहरु

radio programs

View All
  • On air पुराना हिन्दी गीतहरु -by
  • up next प्रसारण समाप्त -by